Maatschappelijke positionering en ervaren onbehagen

In gesprekken over samenleving, beleid en instituties verschuift de aandacht steeds sneller van inhoud naar identiteitslabels. Mensen worden ingedeeld als hoog- of laagopgeleid, systeemtrouw of wantrouwend, progressief of conservatief, rationeel of emotioneel. Deze categorieën lijken houvast te bieden, maar functioneren in de praktijk vooral als verkorte oordelen. Zo spreekt men over wappies, afgedankten en aanhangers van samenzweringstheorieën. Ze zeggen weinig over wat iemand daadwerkelijk ervaart, en nog minder over waar iemand vastloopt.

Voor coaches, docenten en professionals die werken met reflectie vormt dit een groeiend probleem. Zodra maatschappelijke identiteit het dominante verklaringskader wordt, raakt het gesprek snel gepolariseerd of moreel geladen. Mensen voelen zich beoordeeld in plaats van begrepen. Wat bedoeld was als duiding, eindigt als vastzetting.

Dit stuk introduceert een alternatief kader: maatschappelijke positionering als ervaringsprofiel. In plaats van mensen te classificeren op basis van kenmerken of overtuigingen, richt dit kader zich op de ervaren verhouding tussen burger en systeem. Niet de vraag wie ben jij in de samenleving staat centraal, maar wat gebeurt er hier tussen jou en instituties, en waar schuurt dat.

Het kader is ontwikkeld als onderdeel van het Positioneringskompas: een reflectie- en gespreksinstrument voor coaching, gebaseerd op positieve psychologie en een gelaagd mensbeeld (context, emotiebronnen, gedrag, kernwaarden, zelfbeeld en identiteit). Binnen dat kompas is maatschappelijke positionering geen vast onderdeel van iemands identiteit, maar een dynamische ervaring die per context kan verschillen.

1. Het probleem met maatschappelijke identiteit

Maatschappelijke identiteit wordt vaak opgevat als een optelsom van zichtbare en meetbare kenmerken: opleiding, inkomen, beroep, religie, politieke voorkeur of culturele achtergrond. Deze kenmerken worden vervolgens gebruikt als verklaringskader voor standpunten, gedrag of emoties. In theorie helpt dat om patronen te begrijpen; in de praktijk werkt het vaak anders.

Zodra identiteit als verklaringsgrond wordt ingezet, verschuift het gesprek van ervaring naar interpretatie. Wat iemand zegt of voelt, wordt niet meer onderzocht op de eigen logica, maar gelezen als expressie van een groep waartoe iemand behoort of zou behoren. Daarmee verandert identiteit ongemerkt van beschrijving in normatief referentiekader: sommige posities gelden als redelijk, geïnformeerd of legitiem, andere als emotioneel, irrationeel of problematisch.

Deze verschuiving heeft drie gevolgen. Ten eerste verdwijnt nuance: individuele ervaringen worden gladgestreken tot groepskenmerken. Ten tweede ontstaat morele lading: het gesprek gaat niet langer over wat iemand meemaakt, maar over wat iemand is. Ten derde raakt de handelingsruimte geblokkeerd: wie eenmaal is ingedeeld, kan zich moeilijker verhouden tot spanning, twijfel of verandering zonder opnieuw beoordeeld te worden.

Voor coaching en reflectie is dit niet behulpzaam. Vastlopen ontstaat zelden doordat iemand een bepaalde identiteit heeft, maar doordat iemand zich in een concrete situatie klem voelt zitten tussen verwachtingen, regels, waarden en grenzen. Maatschappelijke identiteit biedt geen uitkomst. Zij benoemt hooguit een positie in het publieke debat, maar laat onverlet wat iemand nodig heeft om weer perspectief te ervaren.

Daarom is een ander vertrekpunt nodig. Niet classificeren, maar lokaliseren. Niet oordelen over wie iemand is, maar verkennen waar de frictie zit en hoe die wordt ervaren.

2. Wat ontbreekt: een taal voor ervaren spanning

Wanneer maatschappelijke identiteit tekortschiet als verklaringskader, ontstaat er geen leegte maar een verschuiving. Het gesprek verdwijnt niet; het verhardt. Waar nuance ontbreekt, nemen vereenvoudigingen het over. Mensen grijpen naar labels om toch iets hanteerbaars te hebben voor wat zij ervaren, ook als die labels de ervaring zelf niet goed beschrijven.

Wat hier ontbreekt, is geen informatie maar taal. Er is weinig vocabulaire om te spreken over spanning zonder die meteen te personaliseren of moraliseren. Onvrede wordt dan gelezen als weerstand, twijfel als onkunde, boosheid als gebrek aan redelijkheid. De ervaring zelf — onzekerheid, verlies van houvast, ervaren willekeur of gebrek aan erkenning — blijft onderbelicht.

Dit probleem wordt zichtbaar in uiteenlopende contexten: gesprekken over beleid, werkdruk, hulpverlening, instituties of maatschappelijke veranderingen. Mensen voelen zich geraakt, maar kunnen moeilijk aangeven waarom. Het gesprek springt daardoor snel naar intenties (“ze willen dit”, “zij begrijpen dat niet”) of naar identiteit (“mensen zoals jij denken nu eenmaal zo”). Daarmee wordt spanning verklaard zonder haar werkelijk te onderzoeken.

Voor begeleiding is dit een cruciale observatie. Vastlopen ontstaat niet primair op het niveau van overtuigingen, maar op het niveau van ervaren verhouding. Mensen reageren niet alleen op wat er gebeurt, maar op wat zij menen dat er van hen wordt verwacht, wat als grens wordt gezien en welke ruimte zij ervaren om zichzelf te zijn of invloed uit te oefenen.

Een taal voor ervaren spanning maakt het mogelijk om onderscheid te maken tussen persoon en positie. Zij vraagt niet: wat voor type mens ben jij, maar: wat gebeurt hier tussen jou en het systeem waarin je handelt. Dat verschuift de aandacht van karakter naar context, van oordeel naar dynamiek.

Zo’n taal veronderstelt ook dat spanning niet bij voorbaat wordt gezien als probleem of tekort. Spanning is vaak een signaal: van botsende verwachtingen, van verschuivende grenzen, van onduidelijkheid over rollen en verantwoordelijkheden. Het probleem ontstaat wanneer die spanning direct wordt geïnterpreteerd als onwil, onvermogen of ideologie: zij raakt gepersonaliseerd en daarmee verdwijnt ruimte tot reflectie.

Het kader dat in dit document wordt geïntroduceerd, vertrekt daarom niet vanuit groepen of kenmerken, maar vanuit frictie. Het beschouwt maatschappelijke positionering niet als vaste identiteit, maar als een tijdelijke ervaringspositie die ontstaat in de interactie tussen burger en instituties. Die positie kan per context verschillen en is veranderlijk in de tijd.

3. De veronderstelde neutraliteit van de staat

In veel beleid, uitvoering en publieke communicatie wordt de staat verondersteld neutraal te handelen. Maatregelen worden gepresenteerd als noodzakelijk, uitvoeringskeuzes als technisch, en procedures als gelijk en objectief. Die neutraliteit wordt zelden expliciet geclaimd, maar is wel impliciet aanwezig: als het systeem in beginsel redelijk en onpartijdig is, dan moet frictie vooral worden verklaard vanuit burgers — hun houding, motivatie, begrip of identiteit.

Deze aanname heeft een functie. Zij maakt bestuur hanteerbaar: niet iedere beleidskeuze hoeft als normatieve keuze benoemd te worden. Tegelijk is zij ook een bron van blindheid. Neutraliteit in een rechtsstaat betekent niet waardevrijheid, maar gebondenheid: handelen binnen vooraf kenbare grenzen, met proportionaliteit, toetsbaarheid en gelijke behandeling. Zodra neutraliteit wordt opgevat als vanzelfsprekendheid (“het systeem is redelijk”), verdwijnt uit beeld dat de staat voortdurend keuzes maakt over waarden, risico’s, verantwoordelijkheid en wenselijk gedrag.

Neutraliteit in taal, criteria en procedures

De neutraliteitsfictie wordt concreet zichtbaar in de taal waarmee instituties werken. Termen als zelfredzaamheid, participatie, veiligheid, risico, effectiviteit of doelmatigheid lijken beschrijvend, maar bevatten impliciete normatieve aannames. Ze definiëren wat telt als adequaat gedrag, acceptabele afhankelijkheid of verantwoord handelen — zonder dat dit als normstelling wordt gepresenteerd.

In procedures vertaalt dit zich naar voorwaarden, drempels en beoordelingen die formeel uniform zijn, maar praktisch ongelijk uitwerken. De regels zijn “voor iedereen gelijk”, terwijl de mogelijkheid om ze te begrijpen, na te leven en te corrigeren ongelijk verdeeld is. Daarmee ontstaat een paradox: neutraliteit wordt formeel bevestigd, maar door burgers ervaren als selectief. Wie over taal, tijd, stabiliteit en institutionele routine beschikt, kan zich aanpassen en herstel organiseren; wie dat niet kan, ervaart dezelfde neutraliteit als kwetsbaarheid en risico.

Neutraliteit als rolwisseling zonder explicitering

De veronderstelde neutraliteit maakt het mogelijk dat de staat van rol wisselt zonder die rolwissel zichtbaar te maken. In hetzelfde domein kan zij optreden als verdeler, opvoeder en beschermer, terwijl de gebruikte taal consistent blijft: het gaat immers om beleid, ondersteuning, toezicht of veiligheid. Voor burgers wordt daardoor onduidelijk welk type relatie hier geldt en welke verwachting daarbij hoort.

Juist omdat rolkeuzes niet als normatief worden benoemd, blijven ook de bijbehorende maatstaven impliciet. Proportionaliteit betekent iets anders in de rol van beschermer dan in die van opvoeder; gelijkheid en toegang werken anders in verdeling dan in bescherming. Wanneer die verschillen niet expliciet worden gemaakt, ontstaat frictie die moeilijk te lokaliseren is. Burgers voelen dat er iets schuurt, maar krijgen geen taal aangereikt om te benoemen wat schuurt: grenzen, rol, legitimiteit of wederkerigheid.

Neutraliteit als vermijding van normering

Het toeslagenstelsel laat scherp zien hoe neutraliteit in de praktijk kan functioneren als bestuursstrategie. In het toeslagenstelsel treedt de staat primair op als verdeler, maar op een specifieke manier: niet door de onderliggende kostenstructuren van wonen, zorg en kinderopvang publiek te normeren, maar door hun gevolgen achteraf te compenseren op individueel niveau. Dat lijkt een technische keuze — een administratieve route om betaalbaarheid te borgen — maar is in feite een normatieve beslissing over waar redelijkheid wordt geplaatst: niet bij de bron (prijs, marktordening, collectieve grens), maar bij de burger (draagkracht, aanvraag, correctie).

Het gevolg is dat een fundamentele vraag structureel uit beeld blijft: wat is een redelijke huur, zorgpremie of opvangprijs? In plaats van die vraag publiek te beantwoorden, wordt zij vervangen door een rekenkundige oplossing. Redelijkheid wordt niet uitgesproken als norm, maar uitbetaald als compensatie. Daarmee verschuift een politieke keuze over grenzen naar een administratieve praktijk van schattingen, verrekeningen en terugvorderingen.

Juist hier werkt de eerder genoemde neutraliteitsfictie door. Omdat het systeem wordt gepresenteerd als gelijke regels voor iedereen, verschijnt een onredelijke uitkomst niet als gevolg van ontwerp, maar als individuele fout: het niet correct voorspellen van inkomen, het niet tijdig doorgeven van wijzigingen, het missen van procedures. Redelijkheid wordt afhankelijk van navigatievermogen van individuele burgers. Wie taalvaardig is, een stabiel inkomen heeft en administratief sterk is, ervaart het stelsel als hanteerbaar; wie dat niet is, ervaart dezelfde neutraliteit als risico en dreiging. De spanning wordt gepersonaliseerd, terwijl zij voortkomt uit een structurele verplaatsing van normering naar compensatie.

Van neutraliteit naar personalisering en etikettering

Wanneer normatieve keuzes zich presenteren als neutrale uitvoering, verschuift de verklaring voor frictie automatisch naar de burger. Wantrouwen wordt gelezen als gebrek aan begrip, weerstand als onwil, en terugtrekking als lage motivatie. In publieke en professionele contexten worden deze reacties vervolgens gemakkelijk gekoppeld aan maatschappelijke identiteit: “mensen zoals jij” zijn nu eenmaal wantrouwend, emotioneel of onredelijk.

Zo ontstaat een gesloten cirkel:

1. normatieve keuzes blijven impliciet onder de vlag van neutraliteit;
2. burgers ervaren rolverwarring, poreuze grenzen of scheve wederkerigheid;
3. die ervaring krijgt geen institutionele taal, maar wordt psychologisch of moreel geduid;
4. identiteit en labels vullen het gat dat structurele uitleg had moeten vullen.

Deze cirkel verklaart waarom het publieke gesprek zo snel verschuift van inhoud naar oordeel. Niet omdat mensen per se polariserend willen zijn, maar omdat de ordening ontbreekt die frictie uitlegbaar maakt.

Waarom dit cruciaal is voor ervaringspositionering

Het kader van ervaringspositionering doorbreekt de neutraliteitsfictie door normativiteit weer zichtbaar en lokaliseerbaar te maken. Niet door te stellen dat de staat “niet neutraal” is, maar door de vragen terug te brengen naar de structuur van de relatie:

• in welk domein wordt iemand aangesproken (eigendom, privéleven, vrijheid);
• vanuit welke rol (verdeler, opvoeder, beschermer);
• en welke grens of verwachting daarbij impliciet wordt opgelegd.

Daarmee verschuift de analyse van “wat voor soort burger is dit?” naar “wat voor relatie wordt hier vormgegeven?”. Spanning wordt niet langer automatisch geïnterpreteerd als tekort of afwijking, maar als signaal dat rol, domein en begrenzing onvoldoende herkenbaar zijn.

In het volgende hoofdstuk wordt deze relationele structuur expliciet gemaakt via de matrix van domeinen en staatsrollen. Die matrix biedt een eerste ordening om frictie te lokaliseren voordat zij wordt gevuld met labels of morele oordelen.

4. De onderliggende structuur

Om ervaren spanning te kunnen duiden, is eerst een expliciet onderscheid nodig tussen waar burgers worden aangesproken en vanuit welke rol dat gebeurt. Veel maatschappelijke frictie ontstaat niet doordat regels ontbreken, maar doordat de onderliggende structuur onzichtbaar is geworden. Burgers weten niet langer welk type relatie hier geldt, en welke verwachtingen daarbij horen.

In een rechtsstaat is de verhouding tussen burger en staat traditioneel geordend langs twee assen: domeinen van burgerschap en rollen van de staat. Deze assen vormen geen theoretisch model, maar een impliciete infrastructuur die richting geeft aan verwachtingen, rechten en grenzen.

Drie domeinen van burgerschap

De klassieke rechtsorde onderscheidt drie fundamentele domeinen waarin burgers bescherming genieten en waarin staatsoptreden verschillend wordt begrensd.

1. Eigendom. Het domein van eigendom betreft materiële en financiële middelen, bezit en bestaanszekerheid. Het is het terrein waarop burgers mogen verwachten dat verworven rechten voorspelbaar en beschermd zijn, en dat ingrijpen zorgvuldig en proportioneel plaatsvindt.
2. Persoonlijke levenssfeer. Dit domein omvat gezinsleven, opvoeding, leefstijl, overtuigingen en dagelijkse keuzes. Hier geldt een hoge mate van autonomie. Ingrijpen is alleen gerechtvaardigd wanneer er sprake is van concrete schade, gevaar of ernstige aantasting van rechten van anderen.
3. Vrijheid en rechtsbescherming. Dit domein betreft toegang tot recht, procedures, bezwaar, bescherming tegen willekeur en gelijke behandeling. Het vormt de randvoorwaarde waaronder alle andere domeinen functioneren. Zonder effectieve rechtsbescherming verliezen ook eigendom en privéleven hun betekenis.

Deze domeinen fungeren als grondvesten: zij markeren waar burgers mogen rekenen op stabiliteit, voorspelbaarheid en bescherming.

Drie rollen van de staat

Tegelijkertijd treedt de staat niet op vanuit één vaste rol. Afhankelijk van context en beleidsdoel kan zij verschillende legitieme rollen aannemen.

1. De verdelende staat. In deze rol verdeelt de staat middelen, voorzieningen en kansen. Toegang is vaak voorwaardelijk en procedureel georganiseerd. Criteria, toewijzing en herverdeling staan centraal.
2. De opvoedende staat. Hier stuurt de staat gedrag en voorkeuren via normen, prikkels, beleid en campagnes. Het doel is maatschappelijke ontwikkeling: gezondheid, duurzaamheid, participatie of veiligheid.
3. De beschermende staat. In deze rol waarborgt de staat rechten en veiligheid. Zij begrenst ingrijpen, beschermt burgers tegen schade en tegen willekeur, en treedt op als hoeder van grondrechten.

Geen van deze rollen is op zichzelf problematisch. Frictie ontstaat wanneer onduidelijk is welke rol wordt vervuld, of wanneer rollen door elkaar gaan lopen.

De matrix als oriëntatie-instrument

Door de drie domeinen en de drie staatsrollen te combineren, ontstaat een matrix die zichtbaar maakt vanuit welke logica de staat handelt en waar spanning kan ontstaan.

Domein / Staatsrol	Verdeler	Opvoeder	Beschermer
Eigendom	Verdeelt middelen; stelt voorwaarden aan toegang	Koppelt bezit aan maatschappelijke doelen	Waarborgt eigendomsrechten
Privéleven & gedrag	Verbindt gedrag aan voorzieningen	Stuurt normen en keuzes	Beschermt autonomie binnen grenzen
Vrijheid & rechtsbescherming	Organiseert procedures en toegang	Kan voorkeuren sturen	Beschermt tegen willekeur

Deze matrix moet worden gelezen als een kaart. Zij helpt lokaliseren waar iemand wordt aangesproken en vanuit welke rol. De vraag is niet of de staat hier “goed” of “fout” handelt, maar of de gehanteerde rol herkenbaar is en past bij het betreffende domein.

Waarom deze structuur vaak onzichtbaar is

In veel beleids- en uitvoeringscontexten worden deze domeinen en rollen niet expliciet benoemd. De staat wisselt per onderwerp van rol, en soms zelfs gelijktijdig. Voor burgers betekent dit dat zij niet altijd kunnen herkennen of zij worden beschermd, gestuurd of beoordeeld.

Wanneer die herkenbaarheid ontbreekt, verschuift spanning naar het persoonlijke niveau. Mensen ervaren onveiligheid, onrecht of wantrouwen, zonder precies te kunnen aanwijzen waar dat vandaan komt. De structuur die hun ervaring mede veroorzaakt, blijft impliciet.

Juist daar ligt de waarde van dit kader. Door domein en rol expliciet te maken, wordt frictie weer lokaliseerbaar. Dat opent de mogelijkheid om ervaring te onderzoeken zonder deze te herleiden tot identiteit, overtuiging of karakter.

In het volgende hoofdstuk wordt zichtbaar wat er gebeurt wanneer deze structuur haar voorspelbaarheid verliest, en hoe dit leidt tot wat hier wordt aangeduid als grondvestvervaging.

5. Grondvestvervaging als ervaringsprobleem

Zolang domeinen van burgerschap en rollen van de staat herkenbaar zijn, beschikken burgers over impliciete zekerheid. Zij weten waar autonomie geldt, waar voorwaarden mogen worden gesteld en waar bescherming mag worden verwacht. Die voorspelbaarheid vormt een stille randvoorwaarde voor vertrouwen en samenwerking.

Grondvestvervaging ontstaat wanneer deze herkenbaarheid verdwijnt. Dat gebeurt niet doordat regels verdwijnen, maar doordat de onderliggende logica van staatsoptreden onduidelijk wordt. Burgers ervaren dat zij in hetzelfde domein afwisselend — of zelfs gelijktijdig — worden aangesproken als ontvanger van middelen, object van sturing en onderwerp van bescherming.

Voor de burger voelt dit niet als nuance, maar als ambiguïteit. De kernvraag verschuift van wat wordt hier van mij gevraagd naar vanuit welke rol word ik hier benaderd. Juist die vraag blijft vaak onbeantwoord.

Wisselende rollen, poreuze grenzen

In de praktijk wisselt de staat per dossier en per context van rol. Dat is op zichzelf legitiem. Het probleem ontstaat wanneer die rolwisseling niet expliciet is en niet samenvalt met het betreffende domein.

Zo kan in het domein van het privéleven:

• bescherming worden ervaren als toezicht,
• ondersteuning als beoordeling,
• en normering als impliciete voorwaarde voor toegang tot hulp.

Voor burgers betekent dit dat grenzen poreus worden. Wat eerder gold als privé of beschermd, voelt ineens voorwaardelijk. Niet omdat regels zijn gewijzigd, maar omdat de ervaring van begrenzing ontbreekt.

De ervaringslogica van grondvestvervaging

Grondvestvervaging manifesteert zich niet primair als juridisch probleem, maar als ervaringsprobleem. Burgers beschrijven het zelden in termen van staatsrecht, maar in gevoelens en gedragingen:

• onzekerheid over wat nog vanzelfsprekend is;
• wantrouwen over de bedoeling achter maatregelen;
• spanning tussen meewerken en jezelf verliezen;
• terugtrekking of verharding in contact met instituties.

Deze reacties zijn geen uitdrukking van onwil of irrationaliteit, maar begrijpelijke reacties op een omgeving waarin de spelregels moeilijk leesbaar zijn. Wanneer het onduidelijk is of men wordt beschermd, gestuurd of beoordeeld, wordt elk contact potentieel risicovol.

Ongelijke toegang tot bescherming

Grondvestvervaging raakt burgers niet gelijkmatig. Wie taalvaardig is, procedures begrijpt en institutionele codes kent, weet beter hoe rollen gelezen moeten worden en kan schakelen tussen verwachtingen. Voor anderen voelt dezelfde context als onvoorspelbaar of dreigend.

Daardoor ontstaat een ervaringskloof:

• de één ervaart bescherming,
• de ander ervaart disciplinering,
• terwijl formeel dezelfde regels gelden.

Deze kloof wordt vaak geïnterpreteerd als verschil in houding of mentaliteit, maar is in wezen een verschil in ervaren positie ten opzichte van een complex systeem.

Waarom identiteit het probleem niet verklaart

Wanneer grondvestvervaging niet expliciet wordt benoemd, wordt spanning al snel verklaard via identiteit. Wantrouwen wordt dan toegeschreven aan “systeemkritische mensen”, weerstand aan “laag vertrouwen”, en terugtrekking aan “gebrek aan verantwoordelijkheid”.

Die verklaringen missen hun doel. Zij personaliseren wat in essentie relationeel is. Daarmee verdwijnt de structurele bron van spanning uit beeld en wordt het gesprek moreel in plaats van verhelderend.

Het gevolg is een paradox: hoe meer onduidelijkheid het systeem produceert, hoe sterker mensen worden aangesproken op hun houding, motivatie of loyaliteit. Zo wordt grondvestvervaging niet gecorrigeerd, maar verdiept.

De noodzaak van herpositionering

Wat hier zichtbaar wordt, is geen crisis van gezag, maar een crisis van herkenbaarheid. Burgers hebben niet primair behoefte aan minder regels of meer autonomie, maar aan duidelijkheid over de aard van de relatie die hier geldt.

Daarmee wordt ook duidelijk waarom maatschappelijke identiteit geen passend instrument is om deze spanning te begrijpen. Identiteit fixeert mensen, terwijl grondvestvervaging juist vraagt om een dynamisch en contextueel perspectief.

In het volgende hoofdstuk wordt daarom de stap gezet van analyse naar kader: van classificatie naar ervaringspositionering. Niet om mensen opnieuw in te delen, maar om zichtbaar te maken waar zij zich bevinden in de relatie tussen burger en staat, en hoe die positie wordt ervaren.

6. Van classificatie naar ervaringspositionering

Maatschappelijke positionering wordt niet opgevat als een eigenschap van personen, maar als een ervaringspositie die ontstaat in de relatie tussen burger en instituties. Het analytische object verschuift daarmee van identiteit naar verhouding.

Ervaringspositionering beschrijft hoe iemand de relatie tot regels, instituties en verwachtingen beleeft. Zij lokaliseert ervaring langs drie vragen:

• Vanuit welke rol wordt iemand aangesproken?
• In welk domein van burgerschap raakt dit het leven?
• Welke grenzen worden ervaren als stabiel, verschoven of onzeker?

Deze positie is contextgebonden en veranderlijk. Zij is geen karaktertrek, overtuiging of identiteit, maar een tijdelijke configuratie van ervaren rollen, grenzen en verwachtingen.

De matrix van domeinen en staatsrollen fungeert als oriëntatiekader om deze ervaringspositie te lokaliseren. Zij maakt zichtbaar waar in de relationele structuur spanning ontstaat, zonder deze te personaliseren of te normeren.

7. De zeven dimensies als conceptueel raamwerk

Om ervaringspositionering systematisch te verkennen, introduceert dit kader zeven ervaringsdimensies. Deze dimensies fungeren als analytische lenzen waarmee relationele posities tussen burger en instituties kunnen worden geduid.

Institutionele houvast

Deze dimensie betreft de mate waarin iemand ervaart dat instituties betrouwbaar, voorspelbaar en dragend zijn. Het gaat niet om feitelijke rechtszekerheid, maar om beleefde steun: het gevoel dat het systeem er is wanneer het nodig is. Een laag ervaren institutioneel houvast vergroot kwetsbaarheid voor onzekerheid en wantrouwen; een hoog ervaren houvast kan juist ruimte creëren om spanning te verdragen en ambiguïteit te accepteren.

Helderheid van grenzen tussen burger en staat

Hier gaat het om de ervaren duidelijkheid van grenzen rond eigendom, privéleven en vrijheid. Wanneer deze grenzen als stabiel worden ervaren, ontstaat rust. Wanneer zij verschuiven of onduidelijk zijn, wordt autonomie als voorwaardelijk beleefd. Deze dimensie maakt zichtbaar waar spanning niet ontstaat door inhoudelijke regels, maar door onduidelijkheid over waar de grens ligt.

Legitimiteitsoriëntatie

Deze dimensie beschrijft waarop iemand gezag als gerechtvaardigd ervaart: wet en procedure, expertise, morele overtuiging, traditie of zichtbaar effect. Verschillen hierin worden vaak geïnterpreteerd als ideologisch, terwijl zij in feite verschillende ervaringslogica’s weerspiegelen. Legitimiteitsoriëntatie bepaalt in hoge mate of maatregelen als redelijk of willekeurig worden ervaren.

Tolerantie voor institutionele onzekerheid

Deze dimensie betreft de mate waarin iemand kan omgaan met veranderende regels, uitzonderingen en onvoorspelbaarheid. Lage tolerantie voor onzekerheid is geen persoonlijk tekort, maar vaak een reactie op eerdere ervaringen van instabiliteit of verlies van houvast. Deze dimensie helpt begrijpen waarom vergelijkbare situaties bij de één tot relativering leiden en bij de ander tot verzet of terugtrekking.

Ervaren wederkerigheid

Hier gaat het om de beleefde balans tussen wat iemand bijdraagt (naleving, belasting, inzet) en wat daar tegenover staat (bescherming, recht, voorzieningen). Wanneer deze balans als scheef wordt ervaren, neemt betrokkenheid af, ook als formeel aan alle voorwaarden is voldaan. Deze dimensie maakt zichtbaar hoe loyaliteit en draagvlak relationeel tot stand komen.

Groepsafbakening

Deze dimensie beschrijft wanneer en waarom mensen zichzelf gaan positioneren tegenover een ‘systeem’ of een ‘ander’. Groepsafbakening ontstaat zelden uit ideologie, maar vaak uit ervaren uitsluiting, onveiligheid of gebrek aan erkenning. Zij functioneert als beschermingsmechanisme wanneer institutionele relaties niet als wederkerig worden ervaren.

Betrokkenheid en terugtrekking

Deze dimensie betreft de richting van iemands reactie op spanning: richting deelname en stem, of richting afstand en exit. Deze keuze is zelden principieel; zij hangt samen met ervaren veiligheid, effectiviteit en erkenning. Deze dimensie laat zien waar handelingsruimte nog wordt ervaren en waar niet.

8. Conclusie: tegen de indelingsdwang – van label terug naar ervaring

Dit document is ten principale een kritiek op de heersende praktijk van maatschappelijke labeling en de onderliggende indelingsdwang. Identiteitslabels – hoog- vs. laagopgeleid, systeemtrouw vs. ‘wappie’, rationeel vs. emotioneel – functioneren niet slechts descriptief, maar als normatief ordeningsprincipe. Zij personaliseren wat in wezen relationeel en structureel is: de spanning tussen burgers en instituties. Daarmee vervullen zij een politieke functie: zij vergoelijken institutionele keuzes over rollen, grenzen en verwachtingen, en verschuiven de verklaring voor frictie naar het individu en diens veronderstelde ‘identiteit’.

Het kader van maatschappelijke positionering als ervaringsprofiel vormt een conceptuele breuk met deze logica. Het verlegt de analytische blik radicaal:

• Van identiteit naar verhouding: niet “wat voor type mens ben jij?”, maar “wat voor relatie wordt hier vormgegeven?”.
• Van classificatie naar plaatsbepaling: niet indelen in categorieën, maar frictie situeren in specifieke domeinen en rollen.
• Van moralisering naar analyse: wantrouwen, weerstand en terugtrekking worden gelezen als relationele signalen van grondvestvervaging, niet als moreel of ideologisch tekort.

Dit kader biedt geen normatief programma voor staatsoptreden, maar een kritisch instrumentarium. Het maakt zichtbaar waar neutraliteit wordt gepresenteerd als vanzelfsprekend, waar normatieve keuzes zich als technische uitvoering presenteren, en hoe structurele spanning wordt gedepolitiseerd via persoonlijke etikettering.

De werkelijke opgave is niet om burgers beter in te delen, maar om de logica van het labelen te ontmaskeren als een machtsmechanisme dat structurele spanning vertaalt naar het individu. Dit kader biedt een tegenbeweging: het leest gedrag niet als eigenschap van personen, maar als signaal van een verstoorde verhouding tussen burger en staat.